وجود قابل شدت و ضعف است و مبدأ آثار وجودات خاصه‌اند نه ماهيات ، سخونت و برودت و ساير اوصاف عرضيه معلول و اثر اصل وجود طبيعت مىباشد و اصل وجود مادامى كه رو به اشتداد يا تضعف نرود ، آثارش مختلف نمىشود . قوت و ضعف در آثار حاكى از قوت و ضعف در مبادى آثار است . آب در وقتىكه برودتش رو به نقصان برود و حرارتش زياد شود ، وجود مايى ضعيف و صورت هوايى قوى مىشود تا آن‌كه مىرسد به‌حد مشتركى كه نسبت به هوا صرف ماء و نسبت به ماء صرف هواست . بعد از اين حد منتقل به‌حد هوايى مىشود ، در جميع استحالات اين كلام جارى است و چون حركت در جوهر مخفى از انظار است و استحاله محسوس است در استحالات قائل به حركت و در تبدل صور حركت را نفى كرده‌اند . اگر كون و فساد تدريجى نباشد لازم مىآيد تعرى هيولى از مطلق صورت چون ماء در موقعىكه مبدل به هوا شود ، صورت هوايى مادامى كه ماء در محل باقى است حلول در هيولى نخواهد نمود و در آن آخر زمان وجود آب هم حاصل نخواهد شد ، بلكه در آن غير از آن وجود هوا حاصل خواهد شد . لازمهء اين قول تتالى آنات و تشافع حدود يا تعرى هيولى از مطلق صورت است ؛ شيخ الرئيس به واسطهء همين محذور در بعضى از موارد گفته است كون فساد در زمانى واقع مىشوند كه إلى غير النهايه ( بالقوه ) قابل انقسام است . بنابر تعرى هيولى از مطلق صور لازم مىآيد انعدام هيولى و حدوث آن و در موقع حدوث صورت ديگر - بنابر حركت در جوهر - اين اشكال لازم نمىآيد ؛ چون بنابر اصالت وجود ، وجود طبيعت مشتركهء بين آب و هوا جائز است و شيخ چون تشكيك خاصى را منكر است و تبعاتى از قول به تباين در وجودات در افكارش موجود است ، وجود حد مشترك بين آب و هوا را منكر است « 1 » .

--> ( 1 ) . به‌طوركلى منكران حركت جوهريه ، حركت و زمان را مقايسه با مفهوم جسم و جوهر نموده و